گندم چیست؟ خصوصیات گیاه گندم گندم، گل آذین سنبله‌أی دارد. از هر گره آن معمولاً یک سنبلچه مشتکل از دو گلوم و سه گلچه بوجود می‌آید. گاهی تعداد گلچه‌ها به 9 هم می‌رسد. دانه گندم بین دو پوشش قاشق مانند به نامهای پوشک بیرونی ( لما ) و پوشک درونی ـ پائولا) قرار گرفته است. برگهای گندم مانند برگهای سایر غلات ( به جز ذرت و ارزن)، نازک و کم عرض بوده و زبانه‌های کوچکی دارند. 2-1- میوه گندم میوه گندم با توجه به گونه‌ آن ، 3 تا 10 میلیمتر طول و 3 تا 5 میلیمتر هم قطر دارد و شامل بخشهای زیر است. گیاهک: یا رویان که تقریباً 5/2 درصد وزن گیاه را تشکیل می‌دهد و سرشار از پروتئین و چربی است که این بخش را معمولاً در تهیه آرد گندم جدا می‌کنند. سبوس: همان پوسته دان است و تقریباً 14 درصد از وزن دانه را تشکیل می‌دهد سبوس را هم همچون کیاهک در مرحله آرد سازی از دانه جدا می‌کنند و معمولاً برای خوراک دام مورد استفاده قرار می‌گیرد. آندوسپرم: حاوی مواد نشاسته‌أی دانه گندم است و تقریباً 83 تا 87 درصد از کل دانه را شامل می‌شود. آندوسپرم دارای دانه‌های نشاسته‌أی و مواد پروتئینی می‌باشد که دانه‌های نشاسته آن بوسیله گلوتن که یکی از پروتئینهای موجود در دانه است، به هم چسبیده‌اند. میزان گلوتن موجود در دانه برحسب نوع و نژاد گندم تفاوت می‌کند. میزان گلوتن گندم درجه مرغوبیت ان را تعیین می‌نماید، گندم‌های قرمز سخت و بهاره و پاییزه گلوتن بیشتری دارند و به همین دلیل، ارزش تهیه نان از آنها بیشتر است. چون خمیر حاصل از آردی که از لحاظ گلوتن غنی است، به دلیل داشتن حالت کشدار، قادر است که گازهای ناشی از تخمیر را بیشتر در خود نگهداری و برای همین، خمیر بهتر ورآمده و حجمش بیشتر می‌گردد. آب و هوای مناسب برای رشد گندم شرایط .اید‌ه آل برای رشد گندم آب و هوای خنک در دوره رشد و رویشی، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول می‌باشد. بناربراین در مناطق که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرما زدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی، خشک و کم آبی را تحمل نماید. اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچکتر که در نهایت سبب تشکیل برگهای کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچکتر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم آبی تا حدی محفوظ بماند. انواع گندم معمولاً گندمها را به دو دسته کلی گندم بهاره و گندم پاییزه تقسیم‌بندی می‌کنند. این دو نوع علاوه بر آن که دانه‌هایشان از نظر رنگ، بافت. شکل و …. با هم فرق دارد شرایط رشد و نمو آنها نیز با هم تفاوت می‌کند. این دو نوع گندم را در دو زمان مختلف در سال کشت می‌نمایند. دانه گندم، دارای شیاری است که در طول دانه قرار می‌گیرد. عمق این شیار در گندمهای پاییزه زیاد و در گندمهای بهاره کم است. طرفین این شیار در گندمهای بهاره گرد و در گندمهای پاییز گوشه‌‌دار می باشد. 1-3- گندم بهاره در اوایل بهار کاشته می‌شود. پس از جوانه‌زدن، گیاه جوان در بهار اوایل تابستان رشد نموده و محصول آن را تا اواخر تابستان برداشت می‌کنند. گندم بهاره را معمولاً در واحیی کشت می‌کنند، که گندم پاییزه نمی‌تواند در برابر سرمای سخت زمستان آن مناطق مقاومت نماید. البته میزان محصول دهی گندم پاییزه از بهاره بیشتر است. معمولاً پس از تهیه بذر و زمانی که دمای خاک به یک درجه سانتیگراد بالای صفر رسید، گندم بهاره را می‌کارند. اگر شرایط آب و هوایی اجازه دهد می‌توان گندم را زودتر هم کاشت تا دوره رشد آن طولانی‌تر شده و میزان محصول دهی آن بیشتر شود. گندم بهاره برای آنکه به مرحله گلدهی برسد، باید به مدت طولانی در معرض هوای سرد قرار گیرد. اگر گندم پاییزه را در بهار بکارند، چون دوره سرما را پشت سر نمی‌گذارد، نمی‌تواند گل آذین خوبی تشکیل دهد. 2-3- گندم پاییزه این نوع گندم در نیم کره شمالی، در فصل پاییز موقعی که دمای خاک از 13 درجه سانتیگراد کمتر باشد کشت می‌شود. ابتدا بذر گندم پاییزه جوانه می‌زند. سپس در فصل زمستان، گیاه به صورت جوان کوچکی باقی می‌ماند و با آغاز فصل بهار، مجدداً رشد و نمو خود را آغاز می‌کند. معمولاً در یکی از ماههای خرداد، تیر یا نهایتاً مرداد، دانه می‌رسد و آماده برداشت می‌شود. گندمهای پاییزه به نسبت گندمهای بهاره ریشه‌های عمیق‌تر و پرپشت‌تری دارند که تا 200 سانتیمتر در خاک نفوذ می‌کند. این امر ناشی از آن است که گندمهای پاییزه فصل رشد طولانی‌تری دارند. 4- زمان برداشت محصول زمان برداشت گندم تحت تأثیر عواملی از جمله بارندگی، رطوبت نسبی، دمای هوا و همچنین رسیدن دانه قرار می گیرد. برداشت گندم در ایران از اوایل بهار ( در مناطق گرمیسری آغاز شده و تا اواخر تابستان ( درمناطق سردسیری) ادامه دارد. امروزه درسراسر جهان از وسایل مکانیکی خاصس برای برداشت گندم استفاده می‌نمایند، ولی در ایران هنوز گندم به طریق سنتی که کند و پرهزینه است، برداشت می‌شود. در روش سنتی، بوته‌های گندم را از فاصله چند سانتیمتری سطح خاک، درو نموده و به صورت دسته‌های کوچک درمی‌آورند. سیس این دسته‌ها را به خرمنگاه منتقل نموده و طی مراحل خاصی می‌کوبند. زمان صحیح برداشت گندم، وقتی است که رطوبت دانه بین 14 تا 16 درصد باشد. 5- موارد مصرف گندم برخلاف سایر غلات، گندم را می‌توان از طریق مختلف از جمله در تهیه نان، بیسکویت، شیرینی، کیک، اسپاگتی، ماکارونی و ….. مورد مصرف قرار دارد. از گندم در صنایع کاغذ سازی، چسب‌سازی و همچنین در تهیه پودرهای لباسشویی هم استفاده می‌گردد. از سبوس و کاه آن نیز به عنوان خوراک دام استفاده می‌کنند. انواع مختلف گندم برای مصارف مختلف مورد استفاده قرار میگیرندم.ت مثلاً گندمهای نرم بهاره یا پاییزه برای مصرف در صنایع بیسکویت‌سازی، شیرینی‌پزی و کیک‌پزی مناسبند. در حالی که از گندمهای سخت پاییزه و بهاره در نانوایی استفاده بیشتری دارند. 6- ارزش و اهمیت غذایی گندم: گندم از قدیمی‌ترین و پر مصرفترین گیاهان زراعی جهان می‌باشد. بطوریکه از سالیان بسیار دور و قبل از آنکه بشر به موارد مصرف سایر گیاهان از نظر تغذیه پی‌ببرد مهمترین منبع غذایی برای آنان بوده است. علت این مسئله را می‌توان در موارد زیر جستجو کرد: کمبود و نبود سایر مواد غذایی. سهولت کاشت و تولید آن. ( به طور کلی زراعت غلات بویژه گندم ساده ‌تر از سایر گیاهان زراعتی می‌باشد). سهولت حمل و نقل ( امکانات جابجایی آن به دفعات و به هر مقدار امکان پذیر است). امکان کاشت گندم در اکثر مناطق جهان وجود دارد. به سهولت می‌توان از آن انواع نان و سایر غذاهای رایج در هر منطقه را تهیه نمود. گندم را به علت کم‌نیاز به آب در مقایسه با سایر گیاهان زراعی، حتی در مناطق خشک می‌توان کشت کرد ( سطح زیر کشت گندم دیم در مناطق خشک بیش از سایر گیاهان است.) به سهولت می‌تو ان گندم را سیلو و یا مخزن کرده و برای مدت طولانی نگهداری کرد. در هر مرحله مصرف می‌توان هر مقدار را که مورد نیاز است از آن برداشت کرده و به مصرف رسانید. کالری تولید شده از گندم قابل توجه بوده و شاید در بین گیاهان زراعتی پر مصرفترین باشد. آردی که از دانه گندم حاصل می‌شود بیشتر به مصرف نان می‌رسد و نان یکی از مواد اولیه خوراکی انسان می‌باشد که قرنهاست از آن استفاده شده و حدود 60 تا 70 درصد انرژی غذایی را تأمین می‌نمایند. مهمترین عواملی که سبب تغییر ارزش نانوایی گندم می‌گردند عبارتند از: واریته ( رقم گندم) آب و هوا خاک نوع، مقدار و زمان مصرف موادی که در مراحل مختلف کاشت و داشت گندم بکار میرود از جمله: بذر، سم، کود. گردش زراعی بهاره یا پاییزه بودن علفهای هرز حلمه آفات و بیماریهای و سایر عوامل زنده روی گیاه. زمان برداشت. چگونگی نگهداری و محل انبار مدت نگهداری گندم در انبار آبی و دیم روش کاشت 7- آقات و بیماریهای گندم 1-7- زنگ گندم زنگ گندم را، قارچی به نام Puccinia ایجاد می‌کند. مهمترین بیماری گندم به شمار می‌رود که شامل زنگ ساقه، زنگ‌ برگ، زنگ خطی و زنگ‌نوازی می‌شود. شرایط محیطی مساعد برای ایجاد این نوع آفت، آب هوای گرم تا گرم مرطوب می‌باشد. تشکیل حفره‌های قرمز یا سیاه که حاوی اسپورهای مثل درسطح ساقه، برگ، غلات و …. از علائم این بیماری می‌باشند. این قارچها از کارایی گیاه درمصرف آب می‌کاهندم. فافتهای گیاه را تخریب می‌کنند و تعداد دانه‌های موجود در سنبله را مانند زمانی که گیاه به کمبود آب دچار شده، کاهش می‌دهند. 2-7-سیاهک گندم سیاهک گندم یکی از بیماریهای قارچی است که می‌تواند به صورت سیاهک آشکار، سیاهک برگ، سیاهک پنهان معمولی و…. ظاهر گردد. سیاهک پنهان، مهمترین و رایج‌ترین و در عین حال، مخرب‌ترین نوع سیاهک است که خسارت زیادی مخصوصاً به گندم پاییزه وارد می‌آورد. 3-7- پوسیدگی جوانه و ریشه پوسیدگی جوانه و ریشه‌ بیماریهایی هستند که منشاء قارچی دارند و می‌توانند باعث خسارات قابل توجهی به محصول گندم شوند. در گذشته، ضد‌عفونی نمودن بذر با ترکیبات جیوه‌أی تا حدی از این بیماری جلوگیری می‌نمود. اما امروزه اغلب از کاربامات و هگزا کلروبنزن برای بابودی این بیماریها استفاده می‌کنند. ضایعات محصولات کشاورزی و روش کاهش آن یکی از سیاستهای جدی دولتها در امر امنیت غذایی، کاهش ضایعات غذایی است و از طرف دیگر سازمان FAO راههایی را برای جلوگیری از ضایعات مواد غذایی به مسئولان کشاورزی و تامین کنندگان مواد غذایی دولتهای غضو، ارائه داده است. موضوع با همیتی که دولتمردان هر کشوری باید در نظر بگیرند عیین خط‌ مشی کلان در رابطه با کاهش ضایعات می‌باشد و بعد از تعیین خطی مشی و سیاست کلان بایستی مسئولیتها و وظایف، سازمانها خصوصی و دولتی مشخص و تعیین شود. در این راستا باید دو راه حل در نظر گرفته شود. راه حل اول مربوط به بالابودن سطح آگاهی عمومی در کاهش ضایعات از طریق روشهای جلوگیری از ضایعات می‌باشد. البته این راه حل در روند دراز مدت اثر مطلوبی خواهد داشت. راه حل دوم مربوط به تدوین سیاستها از طرف دولتها می‌باشد. اجرای این سیاستها بعد از تدوین، اثر‌گذاری سریعتری در کاهش ضایعات خواهد داشت. بطور مثال کاهش سوبسید نان از طریق دولت می تواند سریعاً بر مصرف نان تأثیر گذارد. تأکید بر دو راه حل فوق به علت افزایش جمعیت و کاهش منابع طبیعی، و نیز امکانات منابع محدود، ضروری می‌باشد و پاسخگویی به نیازغذایی افراد بتدریج از جانب مسئولان دولتی مشکل می‌شود. إذا و امنیت غذایی نه تنها وجه اقتصادی – اجتماعی دارد بلکه به تازگی چهره سیاسی گرفته و به عنوان ابزار سیاسی مورد استفاده کشورهای صنعتی قرار می‌گیرد. آثار ضایعات محصولات کشاورزی بر جنبه‌های مختلف اقتصادی ضایعات از چند جنبه بر اقتصاد ضربه وارد می‌کند: میزان تولید را کاهش می‌دهد. نیاز به واردات را افزایش می‌دهد. مصرف نهاده‌های لازم برای تولید را ( که به سختی تهیه می شوند) افزایش می‌دهد. روشهای اقتصادی جلوگیری از ضایعات برنامه کنارگذاری کشت محصول (set aside) سیاستهای کاهش هزینه مبادله ( Transaction cost) کاهش سوبسید بعضی از محصولات غذایی. بکارگیری قیمت تضمینی افزایش کیفیت بسته بندی. کاهش ضایعات از طریق بازاریابی مناسب. ضایعات سالانه میلیونها دلار ارز جهت واردات موادی شامل: خوراک دام و طیور، انواع پروتئین‌های مصرفی انسان، دام و طیور و مواد مکمل آن. انواع اسیدهای آمینه و آلی مثل لیزین، آلانین، سیتریک، لاکتیک. گلوتامیک و…. انواع مواد شیمیایی مثل الکل‌ها، فورفورال، پکتین، استن و…. انواع اسانسهای برای مصارف صنایع غذایی و بهداشتی. انواع کاغذ و خمیر آن از کشور خارج می‌شود و این روند هر ساله سیر صعودی به خود می‌گیرد، این در حالیست که حجم دور ریز ضایعات کشاورزی در مزارع قابل تأمل می‌باشد. این مسئله زمانی اهمیت خود را نشان می‌دهد که بدانیم ضایعات و پسماندهای مزارع در دیگر کشورها منبع اصلیء تأمین مواد مذکور برای صادرات به ایران و کشورهای مشابه می‌باشند. در تمامی فرایند‌های کشاورزی و صنایع موبوطه علاوه بر تولید محصولات اصلی، محصولات جانبی نیز تولید می‌شود که حجم وسیعی را شامل می‌گردد و به علت این که محدوده وسیعی برای به کارگیری این محصولات وجود دارد بسیاری از کشورهای پیشرفته در حال توسعه، ارزش بالاتری را برای آنها در نظر می‌گیرند، بگونه‌أی که در بعضی موارد از محصول اصلی نیز بسیار با ارزش‌تر می‌باشد. از طرفی براساس آمارهای موجود در ایران تقریباً نیمی از محصولات کشاورزی بدون اینکه به مصرف برسند. در مراحل مختلف از بین می‌رود و صنایع تبدیلی موجود در ایران به آن حد رشد نرسیده که بتواند از تمامی اجزاء یک محصول کشاورزی بهره مناسب و کامل را ببرد. همانطور که ذکر شد، کلیه اقلام وارداتی مذکور و صدها ماده پرارزش دیگر در حال حاضر در سراسر دنیا از ضایعات و محصولات جانبی کشاورزی و طی یک برنامه منسجم در صنایع تبدیلی تولید می‌شوند و با توجه به آمار و ارقام مربوط به حجم مواد مذکور در ایران در صورت داشتن برنامه‌أی مدون و ساز وکار مناسب در جهت برنامه‌ریزی، کسب تکنولوژی‌های جدید و ساماندهی تکنولوژی موجود می‌توان از این مواد که در اکثر مواقع نیز مسایل زیست محیطی حادی را هم بدنبال دارد در جهت استفاده بهینه و تبدیل آنها به مواد با ارزش گامی در جهت شکوفایی اقتصادی کشاوری و کشاورزی برداشت. گزارشات منتشر شده جهانی نشان می‌دهد که تلاش در این زمینه یعنی دست‌یابی به فرایند‌های مفرون به صرفه و قابل انجام جهت بازیافت و فراوری محصولات جانبی و ضایعات در سالهای اخیر رشد فراوانی داشته است و بی شک در این رابطه علم بیوتکنولوژی نقشی اساسی داشته‌است. ضایعات گندم: گندم گذشته از جنبه تجارتی مهم آن در دنیا، سلاحی کارآمد در مناسبات سیاسی و جهانی است که روز به روز بر اهمیت کاربردی آن افزوده می‌شود. با اینکه جمعیت ایران در حدود 1% حمعیت جهانی است و لی در حدود 5/2% گندم جهان را مصرف می‌کند که اندازه‌‌أی خارج از تعادل سطوط استاندارد بین‌المللی است و تا حدود زیادی خبر از ضایعات بالا و مصرف آن بوسیله دام و طیور می‌دهد. گندم همانند انرژی، کالایی راهبردی شناخته می‌شود و از شاخص‌های مهم کشاورزی محسوب می‌گردد. در حال حاضر سهم بزرگی از پتانسیل کشاورزی کشور به تولید گندم اختصاص یعنی رقمی در حدود 1/5 میلیون هکتار ( مرکز آمار ایران 79) که با احتساب 25% ضایعات تقریبی گندم در کشور در واقع حدود 3/1 میلیون هکتار از اراضی مستعد کشور، با صرف کلیه نهاده‌های زراعی، ضایع می‌شود و این با هدفهای کشاورزی در رسیدن به خود کفایی در تضاد است. بطور کلی ضایعات گندم را میتوان به بخشهای زیر تقسیم نمود: ضایعات کاشت: ضایعات در این مرحله، مقدار اضافه مصرف بذر است که معمولاً حدود 20% برآورد می‌شود و عمدتاً ناشی از خلاء تکنیکی و استفاده از شیوه‌های منسوخ کاشت می‌باشد که برابر 3/1% کل گندم مصرفی کشور و یا 2% کل گندم تولیدی کشور است. ضایعات پیش از برداشت: شامل ضایعات تأخیر برداشت است که بصورت ریزش یا سبزه شدن روی خوشه در نواحی باران خیز حاصل می‌شود. دریک طرح تحقیقاتی تلفات قبل از برداشت معادل 9/54 کیلوگرم در هکتار اندازه‌گیری شده است. ضایعات برداشت ضایعات در مرحله برداشت با کمباین شامل تلفات سکوی برش ( 2% - 5/0%) تلفات واحدهای کوبنده ( 1%-5/0%)، جداکننده (4/0% - 2/0%) تمیز کننده (2/0%-04/0%) است. ضایعات پس از برداشت این ضایعات را می‌توان به 4 دسته ضایعات حمل و نقل و ریخت و پاش (5/5%)، ضایعات بوجاری (2%)، ضایعات انبارداری(4%) و ضایعات تبدیل (5%) طبقه بندی نمود. فاکتورهای تأثیر گذار بر محصول گندم‌ پیش از دریافت توسط کارخانه: جمع‌آوری محصول گندم طرز جمع‌آوری محصول گندم در ایران متفاوت است. برخی تولید کنندگان تمام یا بخشی ازگندم تولیدی را برای مصارف خود جمع‌آوری و نگهداری می‌کنند. برخی نیز محصول خود را به دلیل وابسته بودن به برخی واسطه‌ها ( به دلایل مالی) بعد از برداشت به آنها می‌‏فروشند. که بیشتر این محصول نیز به شرکتهای تعاونی فروخته می‌شود. از طرفی حمل و نقل مقدار کم محصول به بازار برای کشاورزان خیلی گران تمام می‌شود، بعضی از واسطه‌ها و تبدیل کننده‌ها که وسایل لازم حهت جمع‌آوری و حمل نگهداری محصولات را دارند با هزینه کمتری این خدمات را انجام می‌دهند. اما بیشتر کشاورزان محصول گندم خود را مستقیماً به شرکتهای تعاونی و اخیراً آسیاب‌های طرف قرار داد می‌فروشند. در ایران جمع‌آوری کننده اصلی گندم شرکتهای تعاونی روستایی هستند که با در نظر گرفتن حداقل استانداردها گندم کشاورزان را خریداری می‌نمایند. در واقع به دلیل اینکه دید این تعاونی در حد مصارف داخلی است و در داخل نیز به اندازه کافی تقاضا برای گندم وجود دارد لزومی برای استاندارد بودن حساس نمی‌شود در حالیکه با دید صادراتی و تجارت، گندم باید بنابر استانداردهای خاص و درجات مختلف خریداری و نگهداری شود. گفتنی است به دلیل حجم بالای خرید گندم توسط دولت که در سال 1384 تا 12 میلیون تن می‌رسد امکان نظارت صحیح بر خریدهای شرکتهای تعاونی وجود ندارد. 2- حمل و نقل به طوری که گفته شد تعداد تولید کنندگان و مصرف کنندگان گندم خیلی زیاد و فاصله آنها خیلی از هم دور است روی این اصل بهبود وسائل حمل و نقل نقش بزرگی را در این زمینه ایفا مینماید. هر چه وسائل حمل و نقل سریعتر و ارزانتر باشد امکان دسترسی به بازارهای دورتر بیشتر می‌گردد و در نتیجه هر زارع محصولی را که برتری نسبی در تولید آن دارد به عمل می‌آورد. امروزه مهمترین وسایل حمل و نقل گندم عبارتند از: کامیون: کامیونها به علت سرعت زیاد و ظرفیت‌های مختلف و انعطاف‌‌پذیری نقش بسیاری مهمی را در حمل و نقل داخلی گندم دارند. بعضی از تولیدکنندگان برای خود کامیون شخصی دارند اما برای تولیدکنندگان کوچک منطقی‌تر است که از وسائل شرکتهای حمل و نقل و پیمانکاران استفاده بکنند. البته به دلیل محدود بودن زمان برداشت و افزایش تقاضای ناگهانی برای کامیون، افزایش هزینه‌های حمل و نقل اجتناب ناپذیر است. یکی از امیتازات مهم کامیون‌ها در این است که با یک بار بارگیری و تخلیه می‌توانند محصول را مستقیماً از مزرعه تا انبار حمل کنند؛ چرا که اصولاً خسارات وارده به محصول، ناشی از چندین دفعه بارگیری و تخلیه زیادتر است. در هر صورت کار حمل گندم در ایران از مزرعه تا محل انبار شرکتهای تعاونی یا انبار آسیاب‌های گندم به عهده کامیون‌ها می‌باشد که در نوع خود دارای هزینه‌های قابل توجهی برای کشاورزان است. در بخش صادرات نیز کامیون‌ها قادر خواهند بود در مراحل اولیه صادرات ( که قطعاً برای ایران چندین سال طول خواهد انجامید) کمک شایانی بنماید. همسایگان ایران که نیازمند واردات گندم هستند می‌توانند از طریق مرزهای خود بسرعت به گندم ایران از طریق حمل با کامیون دسترسی پیدا نمایند و مزیت حمل کامیونی در این است که بایک مرتبه بارگیری از ایران می‌توانند محصول را مستقیماً در انبارهای کشور مقصد تخلیه نمایند اما در مورد قطار، هواپیما و کشتی این موضوع صدق نمی‌کند و هزینه‌های زیادی در بر دارد. قطار: قطار عموماً در تمام دنیا وسیله ارزانتری برای حمل و نقل محصولاتی که زود قاسد نمی شوند ( مثل گندم و جو) بخصوص برای مسافتهای دور می‌باشد. کشتی: کشتی وسیله ارزان قیمتی برای حمل و نقل محصولات کشاورزی کمتر فساد‌پذیر مثل گندم بخصوص در تجارت بین‌المللی است. هواپیما: هواپیما به دلیل گرانی و همچنین قدرت حمل و نقل محدود هنوز جایگاهی در حمل گندم ندارد اما قطعاً آینده اینطور نخواهند بود و هواپیما جای تمامی وسیله‌های دیگر را خواهد گرفت. الگوهای حمل و نقل: تعیین محل انبارهای گندم که کمترین هزینه را از لحاظ توزیع داشته باشد مهم می‌باشد و برای این منظور الگوهای مختلف حمل و نقل که با استفاده از برنامه‌ریزی خطی و سایر انواع برنامه‌ریزی‌های ریاضی ساخته شده‌اند مورد استفاده واقع می‌شوند این الگوها حالت ویژه‌أی از برنامه خطی هستند که دارای جنبه‌های متفاوتی می‌باشند که اجازه می‌دهند مسایل مربوط به حمل و نقل را به طرز کوتاه و آسانه حل کرد. تشریح مساله ضایعات در ایران مردم ایران منابع ملی خود را به مقدار قابل ملاحظه‌أی تلف می‌کنند. در چند دهه گذشته، بویژه از سالهائی که با افزایش قیمت نفت، درآمد کشور به یکباره افزایش یافت و دولت اقدام به پرداخت یارانه در مصرف آب، انرژی، دارو، گندم، نان و سایر مواد غذایی نمود، میزان اتلاف این منابع در کشور افزایش یافت. اسراف در این منابع به حدی است که طبق آمار منتشر شده، مصرف سرانه آب، انرژی، دارو، گندم و سایر مواد غذایی، همچنین صرف وقت برای انجام یک کار معین در ایران، چند برابر استانداردهای جهانی است. آمار و ارقام و مطالب منتشره در جراید و رسانه ها در زمینه اتلاف آب تصفیه‌شده، میزان حیرت‌ انگیز ضایعات گندم و نان، مقایسه میزان مصرف انرژی گرمایی در ایران در مقایسه با سایر کشورها، مصرف بنزین هر خودرو که 6 برابر کشورهای توسعه یافته محاسبه شده، بهمراه گزارشاتی از قاچاق مواد غذایی، سوخت، دارو و …. توسط مرزنشینان و اسراف و اتلاف‌های بی حد و حصر همه کاکی از بی توجهی مردم و مسولین به این امر مهم است. این در حالی است که موضوع بحث انگیز روند افزایشی ضایعات مواد غذایی، یکی از چالشهای جدی اکثر کشورها به ویژه، کشورهای در حال توسعه است، تا آنجاییکه سیاستمداران و اندیشمندان مجامع علمی در جهان سوم درصدد برآمده‌اند برای کاهش ضایعات محصولات کشاورزی در مراحل کاشت، داشت و برداشت و مراحل توزیع و مصرف چاره‌اندیشی کنند. بر همین اساس ضرورت دارد به خط مشی سیاست کلان، راهکارهای عملی و اجرایی جهت جلوگیری از ضایعات از جانب دولت و نیز بالا بردن سطح آگاهی عمومی در کاهش ضایعات اهمیت داده شود. با افزایش مداوم جمعیت دنیا نیاز به مواد غذایی روز به روز با سرعتی شگرف افزایش می‌یابد. سازمان خواروبار جهانی اعلام کرده است که جمعیت جهان تا سال 2030 بی بیش از 8 میلیارد نفر خواهد رسید کا تأمین مواد غذایی این جمعیت نیاز به کوشش پیگیری درزمینه کشاورزی و علوم وابسته دارد. با وجود پیشرفتهای قابل توجه در سه دهه اخیر مصرف سالیانه مواد غذایی فقط در حدود 20 درصد افزایش یافته است. براساس برآوردهای موجود تا سال 2030 باید مقدار تولید محصولات غذایی در کشورهای در حال توسعه 70 درصد بیشتر از تولید فعلی آن باشد تا بتواند همگام با جمعیت روبه رشد حرکت نماید و بدرستی جوابگوی نیازهای آنها باشد. از سوی دیگر افزایش تولید محصولات کشاورزی با توجه به شرایط آب و هوایی محدویت منابع آبی و نیز محدویت زمینهای دارای پتانسیل تولید کشت‌های دیم در بسیاری از نقاط جهان امکان پذیر نیست نبابراین برا تأمین مواد غذایی بای بهره‌وری از عوامل تولید بویژه آب و خاک افزایش و ضایعات مواد غذایی تا حد امکان کاهش یابد. هر ساله مقدار بسیار زیادی از محصولات زراعی و باغی در مراحل گوناگون بویژه پس از برداشت دچار افت کیفیت می‌گردد به طوری که مقدار این ضایعات در کشورهای جهان سوم بیش از کشورهای صنعتی است. در کشور ما نیز به دلیل نارسایی‌های موجود در سیستم نگهداری، تبدیل و توزیع مقداری از محصولات کشاورزی ضایع می‌شود که میزان قابل توجه و تامل است. برپایه آمارهای موجود به طور متوسط 35 درصد از محصولات کشاروزی در ایران ضایع می‌شود که این خود غذایی 15 تا 20 میلیون نفر از جمعیت کشور است. همچنین در ایران سالانه 2 میلیون تن گندم در نهایت به ضایعات تبدیل می‌شود که این بزرگترین اسراف ملی است. اسراف و معانی لغوی آن اسراف شامل معانی فراوانی است که ملا احمد نراقی در کتاب ارزنده خویش عوائد الایام ص 634 آورده است که از آن جمله است: اغفال، جهل، نادانی، خطا، تبذیر، ضدالقصد و….. علی اکبر دهخدا نیز در کتاب بار ارزش لغتنامه خویش معانی مختلفی را آورده است. اسراف عبارت از خرج کردن مال بسیار زیاد در غرض کوچک است. یا به معنای تجاوز کردن از حد معمول و یا خرج کردن چیزی در محل خود زیاده از حد لازم و تبذیر خرج کردن چیزی است در غیرمحل. اما نظر قرآن در این باره چیست؟ قرآن کریم در آیات فراوانی از اسراف نهی کرده است: 1- سوره اعراف 7: 31 « کلو واشربو و لا تسرفوا انه لا یحب المسرفین» استفاده از نعمتهای الهی در حد لازم نیکو، ولی زیاده روی حرام و انسانهایی که از حد تجاوز می‌کنند خداوند آنها را دوست ندارد. سوره بنی اسرائیل 27 – 37 می‌فرماید: « ولا تبذیراً ان المبذیرین کانو اخوان الشاطین» آنان که ثروت و منابع اقتصادی را در غیر محل صرف می‌کنند برادران شیطانند. شعراء می‌فرماید: « ولا تطیعوا امرالمسرفین» پیروی از مسرفین را نهی کرده‌است و به فرمایش علامه طباطبایی در المیزان ج 8: 82 افراط و تفریط اجتماع انسان را تهدید می‌کند و موجب فساد در زمین می‌گردد. اگرچه مسایل مبتلا به مراحل کاشت، داشت و برداشت و نیز مرحله مصرف، تأثیر ضایعات در قیمت مواد غذایی کشور، اثر فرسودگی ماشینهای کشاورزی در افزایش ضایعات، حمایت از کشاورزان در جهت افزایش بهره‌وری، اصلاح نظام خرید تضمینی، بسته‌بندی، خود کفایی در غلات، سهم کشاورزی در عوامل تولید ملی او ارزش تولید در اقتصاد ملی همه و همه به نوعی با ضایعات کشاورزی در ارتباط است اما نقطه ثقل اسراف و ضایعات محصولات کشاورزی در ایران گندم می‌باشد. لزوم خودکفایی در تولید محصولات استراتژیکی چون گندم در عرصه جهان کنونی که إذا بعنوان یک اسلحه و اهرم در دست برخی از قدرتهای بشمار می‌رود و تأمین امنیت غذایی در کشور از اهم ضروریات محسوب می‌شود که در این راستا، کاهش ضایعات، یکی از عوامل مهم در افزایش تولید و کاهش واردات محسوب می‌گردد. از سوی دیگر با توجه به اینکه سهم سرمایه‌گذاری انجام دشه در بخش کشاورزی، پنج درصد از سرمایه گذاریهای موجود در کشور می باشد و این رقم برای بخش کشاورزی نسبت به سایر کشورهای جهان بسیار پایین می‌باشد و با توجه به کمبود سرمایه گذاری در این بخش، میزان ضایعات محصولات کشاورزی معادل 25 درصد درآمد نفتی کشورتخمین زده می‌شود که این میزان بیانگر میزان بالای ضایعات و نیز ارزش آن در تولید ناخالص داخلی می‌باشد. در حال حاضر بیش از 26 درصد ارزش تولید ناخالص کشور، ارز آوری چشمگیری معادل 25 تا 30 درصد ارزش صادرات غیر نفتی سالانه و 24 درصد اشتغال کشور مربوط به بخش کشاورزی است که کاهش ضایعات محصولات کشاورزی علاوه بر قابلیت افزایش عملکرد محصولات زراعی و باغی، در ایجاد اشتغال، توسعه صادرات غیرنفتی و نیز ایجاد امنیت غذایی، از اهمیت بالایی برخوردار است. به طور خلاصه می‌توان گفت برای رسیدن به خودکفایی نسبی، صرف نظر از افزایش تولید، برخورد با مسئله ضایعات و چگونگی کاهش آن نیز مورد تأکید است. کاهش ضایعات طبیعت افزایش عرضه را دارد و دستیابی به آن، ما را از عوامل تولید اضافی، بی‌نیاز کرده یعنی بدون داده اضافی، ستانده حاصل می‌گردد، با این اعمال این سیاست، در بهره‌برداری از منابع طبیعی نیز صرفه جویی شده و منابع غیر قابل تجدید که درمعرض تخریب قرار می‌گیرد، طی نظمی به سوی پاسخ‌گویی به نیازهای آیندگان استمرار می‌یابد و متضمین توسعه پایدار در کشور خواهد بود. کشور ما طی سالهای گذشته در زمینه بسیاری از مواد و محصولات به مرز خودکفایی رسیده است، ولی عواملی چون افزایش جمعیت در کنار عدم کاهش ضایعات راه را برای رسیدن به نقطه استقلال، طولانی‌تر می‌کند. از آنجا که ضایعات درصد بالایی از تولید ( حدود 30%) را شامل می‌گردد و نیز تأثیری که بر روی تولید ناخالص داخلی و میزان خودکفایی محصولات کشاورزی به ویژه محصولات اساسی دارا می‌باشد، علیرغم فقدان اطلاعات دقیق در مورد میزان ضایعات محصولات کشاورزی لازم است به دنبال راهکارهای مؤثر و اساسی در جهت کاهش آن باشیم که در این مورد توجه به تکنولوژی و بکارگیری الگوی صحیح مصرف، امری ضروری است. اتلاف محصولات کشاورزی موجب خارج شدن بخش قابل توجهی از تولیدات کشاورزی از چرخه تولید تا مصرف می‌شود، ضایعات کشاورزی در سه مرحله پیش از برداشت، برداشت و پس از آن روی می‌دهد ولی قسمت عمده ضایعات مربوط به مراحل برداشت و پس از آن ( تا مرحله مصرف) می‌باشد. ضایعات پس از برداشت محصولات غیر دانه‌أی در مرحله جابه‌جایی، حمل و نقل، انبارداری و فرآوری و محصولات دانه‌أی در مرحله خشک کردن و ذخیره سازی رخ می‌دهد. جابه‌جایی نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمی شدن محصول و آسیبهای مکانیکی می‌شود و امکان فعالیت و رشد ریززنده ها را فراهم می‌کند. در مرحله نگهداری در انبار نیز عدم کنترل شرایط محیطی سبب افت کمی و کیفی قابل ملاحظه‌أی می‌گردد. به طور کلی نگهداری مناسب و فرآوری پس از برداشت با گسترش صنایع تبدلیل کشاروزی افزون بر رعایت مراقبتهای قبل از برداشت، بروز فساد به وسیله عوامل خارجی یا داخلی را به تعویق انداخته یا ممانعت به عمل می‌آورد که در نتیجه آن مواد غذایی می‌تواند برای مدت طولانی‌تری قابل مصرف باقی بماند، بنابراین کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، اصلاح سیستم‌های غذایی و متعادل کردن مصرف نیاز به برنامه‌ریزی منسجم و هماهنگ با جمیع عوامل مؤثر دارد. علل ضایعات محصولات کشاورزی بویژه گندم در ایران چیست؟ الف) ضایعاتی که منشأ فیزیکی دارند و بر اثر آب و هوای نامطلوب مانند گرما یا سرمای بیش از حد یا ناکافی به وجود می‌آیند. در بسیاری موارد شرایط محیطی نامناسب سبب ضایع شدن محصول ذخیره شده می‌گردد. ب) عوامل فیزلوژیکی که موجب پیری محصول در طول مدت نگهداری در انبار می‌شود و به علت واکنشهای طبیعی یعنی بیوشیمیایی یا شیمیایی به وجود می‌آید، در بسیاری موارد فرآورده‌های نهایی و حد واسط این واکنشها نامطلوب بوده، موجب کاهش قابل توجه در ارزش غذایی محصولات کشاورزی می‌شود. ج) آسیبهایی که منشأ بیولوژیکی یا میکروبیولوژیکی دارند و بوسیله حشرات، باکتری‌ها، کپکها، مخمرها، ویروسها، جوندگان و دیگر حیوانات به وجود می‌آیند. د) آسیبهای مکانیکی که به علت نبود روشهای مناسب در طول دوره برداشت، بسته‌بندی و حمل و نقل منجر به زخمهای پوستی، خراش، شکستگی، فشردگی و لهیدگی می‌گردند به طوری که مستعد فعالیت و رشد ریززنده‌ها می‌شوند، جابه‌جایی نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمی شدن و آسیبهای مکانیکی شده مزایای سردکردن پس از برداشت را کاهش می‌دهد از طرف دیگر براثر صدمه دیدن بافت سلولی فعالیت‌ آنزیمها تا حد زایدی افزایش یافته و محصول آسیب می‌بیند. ﻫ) الگوی ناصحیح مصرف و) صایعات ناشی از عوامل اجتماعی و اقتصادی که بر اثر عوامل زیر به وجود می‌آیندم: سیاست‌گذاری‌ها: شامل شرایط سیاسی خاصی می‌شود که در آن یک راه حل تکنولوژیکی کافی نیست یا برای به مرحله اجرا گذاشتن آن با مشکلاتی روبرو است. برای مثال نبود اطلاعات و برنامه‌ریزی ضعیف در رابطه با مدیریت منابع انسانی، اقتصادی و علمی از جمله انی موارد است که سبب ضایعات غذایی می‌گردد. منابع: کمبود منابع انسانی، اقتصادی و فن‌آوری جهت گسترش برنامه‌های مورد نیاز برای جلوگیری یا کاهش ضایعات پس از برداشت مواد غذایی. آموزش: نبود اطلاعات کافی از اصول علمی مربوط به نگهداری، فرآیند، بسته‌بندی، حمل و نقل و توزیع محصولات غذایی. خدماتی: ناکارآمد بودن سازمانها و نهادهای تجاری دولتی یا خصوصی برای بازاریابی محصولات. حمل و نقل: تجهیز نبودن وسایل حمل و نقل محصولات خام بویژه میوه‌ها و سبزی‌ها به سیستم خنک کننده، موجب آسیب دیدن حجم زیادی از آنها می‌شود. کاهش ضایعات محصولات کشاورزی سبب افزایش در تولید آنها بدون افزایش در سطح زیر کشت آنها می‌شود که این امر فشار کمتر به محیط زیست را درپی خواهد داشت با کاهش ضایعات محصولات کشاورزی هزینه‌های کاهش و کیفیت محصولات افزایش می‌یابد، به دنبال آن درآمد تولید کنندگان بویژه کشاورزان خرده پا و دیگر شاغلین افزایش می‌یابد و وضعیت تغذیه‌أی مردم با افزایش دسترسی آنها به محصولات کشاورزی اصلاح و بهبود می‌یابد. تشریح ضایعات گندم و نان طبق آمار موجود سالیانه معادل دو میلیون تن گندم به ضایعات تبدیل می‌شود. قسمت زیادی از ضایعات نان که میزان آن حدود 30% برآورد گردیده‌است در مرحله مصرف ایجاد میشود. خوش‌بینانهترین پشی‌بینی ها دلالت بر افتی معادل 20 25 درصد در مراحل مختلف پس از برداشت گندم دارند. ضایعات نان بویژه در مرحله مصرف حدود 30% معادل 3700 میلیارد ریال در سال است. میانگین مصرف سرانه نان در کشورهای اتحادیه اروپا 68 کیلوگرم است اما میزان مصرف سرانه نان برای هر نفر ایرانی بالغ بر 180 کیلوگرم در سال است که با توجه به جمعیت 70 میلیونی، سالانه حدود 5/12 میلیون تن گندم نیاز است. بدلیل در درسترس نبودن کمباین کافی در رمان برداشت تنها 15 درصد از اراضی به موقع برداشت می‌شود و بقیه با تأخیر برداشت می‌گردد. تلفات در اثر تاخیر در برداشت تا یک هفته را 5% و تا دوماه را 52% برآورد کرده‌اند. دربررسی کلی در سال 82 دیده می‌شود، ضعف تأمین ماشن‌آلات کشاورزی در ماه‌های اول سال، کشاورزان را در تولید دچار مشکل کرده بود. هر چند این مشکل در ظاهر تولید تاثیر منفی نگذشته، اما در واقعیت ضایعات بالایی را برای گندم به همراه داشته است. سال 82 – 81 از 28 هزار دستگاه تراکتور برای کل محصولات، 14 هزار و 700 دستگاه تامین شد. اما در خصوص تامین کمباین نیز با توجه به اینکه طبق طرح هر ساله باید 900 دستگاه به کشاورزان داده می‌شد، سال 82 – 81 تنها 450 خودرو آن تامین شد، چون تنها نیمی از یارانه مورد نیاز یعنی 450 میلیارد تومان تامین شده بود. عدم تامین ماشین آلات باعث شد به عنوان نمونه در شاهرود با گذشت 40 روز از شروع برداشت گندم در این شهرستان، کشاورزان همچنان در انتظار کمباین برای برداشت محصول خود بمانند. یکی از روستائیان شهرستان در گفت و گویی می‌گوید: « تأخیر در برداشت محصول موجب رشد علفهای هرز در مزرعه گندم من شده، در صورت تداوم این تأخیر، برداشت محصول غیر ممکن خواهد شد.» در استان خراسان نیز کمبود خودرو کمباین در « ماه چهارم سال» برداشت گندم را دچار وقفه کرده است. این کمبود از سویی و فرسوده و مستهلک بودن کمباین‌ها، تنظیم نبودن قطعات و دستگاه‌های آن، در کنار منافع شخصی کمباین داران مشکل دیگری بود که ضایعات گندم را افزایش می داد. بطوری که ضایعات حین برداشت 8 درصد برآورده شده بود. در این باره مدیر زراعت و قت خراسان در گفتگویی می‌گوید: « در حال حاضر – ماه چهارم سال – در خراسان حدود 500 دستگاه کمباین وجود دارد که این تعداد به دلیل فرسودگی، حداقل 12 درصد محصول را حین برداشت هدر می‌دهد.» یکی از مسئولان استان گلستان در تائید این جریان مطرح می‌کند: « از هزار و 950 دستگاه کمباین در استان 550 دستگاه عمر کمتر از 15 سال دارند و هزار جهارصد دستگاه بیشتر از 15 سال دارند.) با این تفاسیر و با در نظر گرفتن افزایش 3/2 درصدی سطح کشت آبی و 5/1 درصدی دیم، نیاز به کمباین‌های بیشتری احساس می‌شود. در کنار معضل کمبود ماشین آلات، واردات کشاورزی، یکی دیگر از بخشهای مشکل ساز جریان مصرف بیش از اندازه برخی نهاده‌ها و کمبود شدید برخی دیگر است. بحث نخست، شرایط حاضر سموم را در برمی‌گیرد. که دیده می‌شود مصرف سموم در مزارع گندم یک چهارم مصرف جهانی است. هرچند که از مجموع 675 تن مصرف سالانه 600 تن جهت مبارزه با سن گندم مصرف می‌شود. آفتی که سطح خسارتی اراضی را بیش از یک میلیون و 200 هکتار در برگرفته است. با این حال روند بی رویه مصرف هم حتی در اراضی‌أی مانند اراضی استان فارس، استان گندم خیز کشور بعد از مدتی آلودگی شدید برای محیط زیست ایجاد می‌کند و شرایط کشت استانها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در سال 81 بیش از 15 هزار میلیارد ریال بعنوان یارانه به نان تخصیص داده شده است که معادل 755 کل یارانه‌های پرداختی دولت برای کالاهای اساسی است. نان 56% پروتئین و 50% کالری جوامع شهر و روستا را تامین می‌کند در سال 79 هر فرد کم درآمد شهری 60لله انرژی و 67% پروتئین دریافتی خود را و هر فرد کم در آمد روستایی 66% انرژی و 72% پروتئین دریافتی خود را از محل مصرف نان تامین کرده است. 40% جامعه ما گرسنگی سلولی کلسیم دارند و حداقل 30% جامعه و 40% از خانمها ذخیره آهن پایین دارند که موجب تنگ خلقیها، کم خونی، اضطراب، افسردگی وراندمان کم در کار افراد میشود که بخش مهمی از آن متاثر از کیفیت نان است. از بین 800 نفر مرگ روزانه در کشور 300 نفر بعلت بیماریههای قلبی و عروقی فوت میکنند و نم زیاد نان و سدیم افزوده شده از طریق جوش شیرین عامل مؤثر بر این مشکل است. گفتنی است در مواردی که کیفیت آرد پایین باشد با افزودن نمک اضافی این ضعف را کاهش میدهند. 700 تا 800 هزار تن از گندم تولیدی کشور هر ساله بصورت ضایعات هدر رفته است. نزدیک به 15 میلیون تن گندم در کشور عرضه میشود. نزدیک به 13 میلیون تن گندم در کشور مصرف میشود. 2000000 تا 2500000 تن گندم بصورت ضایعات و قاچاق در کشور تلف میشود. ضایعات در مرحله کاشت (بذرپاشی) معمولا حدود 20% از کل بذر مصرف شده میباشد و عمدتاً ناشی از استفاده از شیوه‌های منسوخ کاشت است که حدود 2% از کل ضایعات گندم تولیدی کشور را تشکیل میدهد. ضایعات پیش از برداشت شامل ضایعات تاخیر برداشت است که بصورت ریزش یا سبز شدن روی خوشه، در نواحی باران‌خیز اتفاق می‌افتد. همچنین بعلت بادزدگی و خوابیدگی، محصول از دسترسی شانه برس کمباین خارج میشود . تلفات قبل از برداشت در ایران معادل، 9/54 کیلوگرم در هکتار اندازه‌گیری شده است. ضایعات در مرحله برداشت با کمباین شامل تلفات سکوی برش، واحدهای کوبنده، جداکننده و تمیز کننده است که در ایران به ترتیب معادل 2-5/0 ، 1-5/0، 4/0 – 2/0 درصد برآورد شده‌است. ضایعات پس از برداشت را میتوان به چهار دسته کلی ضایعات حمل و نقل، بوجاری، انبارداردی و تبدیل طبقه‌بندی کرد که رقم برآوردی هر یک از عوامل فوق در ایران به ترتیب 5، 2، 4 و 5 درصد از کل تولید است. مطالعه موردی در استان همدان نتایج ذیل را در برداشت است: جدول 1- میانگین مقدار ضایعات گندم دراستان همدان مرحله قبل از برداشت ریزش برداشت حمل و نقل نگهداری آسیاب جمع درصد ضایعات 20 6/0 5/8 4 1 5/1 6/35 برآورد مصرف گندم خانوارهای شهری و روستایی با استفاده از اطلاعات خام بودجه خانوار امکان پذیر است. بررسی این مطالعات مشخص می‌کند مصارف غیر مستقیم گندم مانند انواع نان، بیسکویت، آرد گندم و …. در درسترس است. لذا به کمک ضرایب جدول (2) گندم طی سالهای 1379 برآورد گردید. جدول 2- ضریب تبدیل انواع نان و فرآورده‌های آن به گندم نام محصول ضریب تبدیل به گندم آرد گندم 11/1 انواع رشته‌ ماکارونی 926/0 نان سنگک 842/0 نان تافتون 882/0 نان لواش 926/0 نان بربری 835/0 نان سفید ماشینی 794/0 مأخذ: پژوهشکده غله و نان – وزارت بازرگانی از آنجا که داده‌های مصرف گندم به صورت سرانه استخراج گردیده، جهت برآورد مصرف کل، میزان جمعیت کشور طی سالهای مورد مطالعه از نماگرهای اقتصادی ( انتشارات بانک مرکزی) استخراج و در مقدار سرانه مصرف ضرب گردیده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد که در سالهای 1376 تا 1379 مقدار مصرف گندم به ترتیب 9300 هزار تن، 9200 هزار تن، 9950 هزار تن و 9776 تن بوده است. جدول3- برآورد مصرف گندم خانوارهای شهری و روستایی ایران طی سالهای 1376 تا 1379 سال مصرف سرانه ( کیلوگرم/ نفر) جمع ( میلیون نفر) برآورد مصرف ( تن) شهری روستایی شهری روستایی شهری روستایی 1376 49/140 95/170 7/37 2/23 5334173 3966040 1377 19/133 39/174 7/38 2/23 5154453 4045844 1378 142 75/186 8/39 23 5655182 4295250 1379 03/134 5/186 8/04 1/23 5468424 4308150 مأخذ: مرکز آمار ایران – داده‌های خام طرح هزینه و درآمد خانوار و بانک مرکزی – نماگرهای اقتصادی برآورد حجم قاچاق و ضایعات گندم و نان طی سالهای 1376 تا 1379 برای برآورد قاچاق گندم و آرد از روش اختلاف آماری عرضه گندم، و مصرف واقعی استفاده می‌شود، بدین معنا که از ابتدا از رابطه (1) مقدار عرضه گندم برآورد می‌شود تغییر در موجودی انبار، + خالص واردات + تولید داخلی = عرضه گندم سپس با توجه به رابطه (2) مقدار مصرف گندم بدست می‌آید ضایعات + مصرف بذر + تغذیه دام و طیور + مصرف واقعی خانوار = مصرف گندم حاصل اختلاف مقدار عرضه برآورد شده و مصارف برآورده شده گندم به عنوان حجم قاچاق گندم و آرد خواهد بود. ( رابطه 3) مصرف گندم - عرضه گندم = قاچاق گندم قابل ذکر است که در این روش امکان دارد، بخشی از ضایعات گندم و آرد بدلیل کم برآورد نمودن آمار ضایعات این کالا در قاچاق این کالا لحاظ گردد و با توجه به اینکه در این مطالعه آمار حاصل جمع ضایعات و قاچاق گندم و آرد مورد نیاز است این موضوع مشکلی برای تحقیق ایجاد نمی‌نماید. برآورد عرضه، مصرف و قاچاق گندم با توجه به آمار جداول قبل در جدول (4) آورده شده است. 548640041910000جدول 4- برآورد عرضه مصرف و قاچاق گندم طی سالهای 1376 تا 1379 شرح سال عرضه مصرف قاچاق قاچاق + ضایعات 1376 15188 13415 1773 2572 1377 14422 12863 1559 2334 1378 14824 13573 1252 1993 1379 15063 13429 1634 2367 مأخذ: یافته‌های پژوهشی با توجه به جدول (4) حجم قاچاق گندم، آرد و ضایعات آن در سالهای 1376 تا 1379 بترتیب 2573 هزار تن، 2334 هزار تن، 1993 هزار تن و 2367 هزار تن بوده است. استفاده از علوم و تکنولوژی و بکارگیری ابزار صنعتی از جمله اولین اقداماتی بود که به منظور افزایش میزان بهره وری در تولیدات کشاورزی انجام گرفت. در دهه‌های 1960 و 1970 میلادی که آن سالها را میتوان اوج تعالی روشهای به زراعی دانست، بکارگیری پیشرفته‌ترین ادوات کشاورزی و تکنیکهای مدرن آبیاری و استفاده از کودهای شیمیایی باعث شد که از منابع آب و خاک موجود حد اکثر بهره برداری صورت گیرد. اما در ادامه متولیان امر کشاورزی دریافتند که بالاخره در بهره برداری بیشتر از منابع آب و خاک و استفاده از زمین، محدودیت وجود دارد از این رو توجه و ذهن آنها به روشهای به نژادی معطوف گردید. آنان دریافتند که با اجرای روشهای به نژادی و استفاده از علم جدید بیوتکنولوژی میتوان بدون آنکه در میزان استفاده از کود و آب و یا مقدار نیروی بکار رفته در عملیات خاک ورزی تغییری داده شود، محصول بیشتری برداشت نمود. ثمره استفاده از علم بیوتکنولوژی باعث گردید که بسیاری از کشورها در امر تولید محصولات استراتژیک خودکفا شده و در صف صادر کنندگان محصول نیز قرار گیرند. اما در بهترین شرایط مزرعه و با بکارگیری آخرین متدهای علمی در پرورش گیاه باز هم تولید محصول حدود اندازه‌أی دارد و این در حالی است که مسابقه بین افزایش جمعیت و تولید إذا در جهان، همچنان ادامه دارد. حال این سئوال پیش می‌آید که چه راه حلی برای افزایش امنیت غذایی بشر وجود د ارد. در اینجاست که اهمیت موضوع کاهش ضایعات در امر تولید إذا آشکار میشود. یکی از چالشهای جدی پیش روی کشور ما امنیت غذایی است. بنابراین مسلم است که کاهش ضایعات بطور مستقیم با امنیت بعنوان یکی از سیاستهای کلان نظام در برنامه‌های توسعه مرتبط است. همانطور که در ابتدای این تحلیل اشاره شد ضایعات گندم، آرد و نان یکی از مشکلات کشور ماست که صنعت شش میلیارد دلاری نان ایران، با آن مواجه است و ظاهراً همه از آن اطلاع دارند. با اینکه کشور ما تنها حدود یک درصد از حمعیت جهان را تشکیل میدهد ولی حدود 5/2% گندم جهان را مصرف می‌کند که بیش از سطوح استاندارد بین‌المللی است. از تحقیقات چنین بر می‌آید که حدود 30 تا 35 درصد از نان تولیدی برای مصرف انسان، بصورتهای مختلف تلف شده و یا از چرخه مصرف صحیح خود خارج می‌شود که حاکی از وجود بیماری در سیستم تهیه و توزیع نان میباشد. این ضایعات از نظر اقتصادی میلیارداها تومان به جامعه ضرر میرساند. در واقع ما از یک طرف تمامی امکانات را بسیج کرده ایم تا تولید گندم را افزایش دهیم و از طرف دیگر تمامی امکانات و شرایط را فراهم آورده‌ایم که مقدار زیادی از تولیدمان را به ضایعات تبدیل نماییم. این در حالی است که ضایعات میتواند از نامطلوبی بر سلامت انسانها نیز داشته باشد. تولید ناصحیح نان میتواند موجب کم خونی و کمبود برخی از عناصر ضروری و مهم در سیستم متابولیکی بدن گردد و موجب زیانهای مخفی و ناپایدار شود که اثرات اجتماعی اقتصادی آن از دیده‌ها پنهان است. نکته قابل توجه دیگر معنی و مفهوم ضایعات گندم، آرد و نان است. برخی، مصرف گندم تولید شده (برای مصارف انسانی) بعنوان خوراک دام را از جمله ضایعات محسوب میکنند و بعضی آنرا ضایعات به حساب نمی‌آورند. عده‌أی سبوس گیری از گندم ( حدود 15%) را جزو ضایعات حساب می‌کنند و برخی آن را طبیعی می‌دانند. لازم به توضیح است که سبوس دارای ترکیبات با ارزش ویتامینها، عناصر معدنی مجموع گندم، آرد و نان در مراحل مختلف می‌تواند در محدوده کمتر از 20تا بیشتر از 40 درصد متغییر باشد که دامنه وسیعی است و لذا باید تعریف مشخصی برای ضایعات گندم، نان و آرد داشت. آنچه مسلم است آنکه نمیتوان مصرف نان تولید شده برای انسان به عنوان خوراک دام را جزو ضایعات محسوب نکرد. تلفات نان متاثر را عوامل زیادی و از جمله کیفیت آرد، قیمت آرد و نان ( قیمت ظاهر نه واقعی) تکنولوژی تولید نان، بی سواد و کم سواد بودن تولید کنندگان نان، عدم بسته‌بندی نان، نوع و کیفیت نانهای سنتی، فرهنگ مصرف نان در جامعه و …. می‌باشد. کارشناسان از ضایعات نان به عنوان بزرگترین اسراف ملی یاد میکنند و از این‌ رو ضمن تاکید بر بهینه سازی مصرف، خواستار جلوگیری از هدر رفتن یارانه اختصاص یافته به نان هستند. آمار رسمی بیانگر این موضوع است به تا پایان سال 1381 بیش از 10 میلیارد ریال، مصرف یارانه نان شده است. همچنین یارانه نان، 79% کل یارانه‌ها در سال 1381 به خود اختصاص داده است که البته با در نظر گرفتن یارانه گندم، دولت در سال 1381، دوازده هزار و چهارصد میلیارد ریال یارانه برای یک کالا پرداخته است. اما در نگاه عمیق تر به این مساله متوجه خواهیم شدکه این تنها بخش ناچیزی از ضرر و زیانی است که ضایعات گندم و مصرف نامناسب نان به همراه دارد. همانطوریکه می دانیم تقریباً اکثر ضایعات نان که بصورت نانهای خشک می‌باشد به مصرف تغذیه دام میرسد. این نانهای خشک اکثراً بصورت کپک زده و حاوی سموم قارچی ( مایکوتوکسین‌ها) بوده که برای انسان بسیار خطرناک و سرطان زا میباشند که در فرآورده‌های دامی خود را نشان میدهند. در کشور ما مشخص گردیده‌است که میزان آفلاتوکسین در شیر و فرآورده‌های لبنی بیش از حد مجاز میباشد. کاملاً واضح است که هزینه‌های مربوط به آسیب‌های انسانی و در درجه بعد هزینه‌های مادی درمان انواع سرطانهای ایجاد شده از این سموم بسیار بسیار بیشتر از ضرر و زیان ناشی از هدر رفتن گندم و یارانه دولت است. مطمئناً جدا از مساله مربوط به آسیبهای انسانی، هزینه درمان، داروهای موردنیاز و مسائل مرتبط با آن در هر مورد سرطان بسیار قابل توجه بوده و شاید یارانه‌أی که دولت مجبور خواهد شد در دراز مدت برای آن بپردازد از یارانه گندم و نان هم بیشتر شود. از طرف دیگر نان یک کالای ضروری در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی محسوب می‌شود بطوریکه کشش درآمدی آن در سال 1379 برای جامعه شهری 15/0 و در جامعه روستایی 5/0 بوده است. طی سالهای اخیر در نتیجه یارانه بسیار بالای دولت جهت تهیه، تدارک و توزیع گندم و نان، مردم ایران نان بسیار ارزان مصرف ( والبته ضایع) نموده‌اند. این موضوع اگرچه موجب حمایت از اقشار آسیب پذیر جامعه گردیده‌ اما عوارضی نظیر قاچاق گندم به خارج از کشور، افزایش ضایعات تولید و مصرف گندم و نان، همچنین جایگزینی مصرف گندم بجای علوفه در نغذیه دام و طیور در برداشتهاست. جدول (1) بیانگر اطلاعات عددی مهمی در مورد متغییرهای اصلی گندم در ایران میباشد. جدول 5- روند تولید، تجارت و مصرف گندم طی سالهای 1376 تا 1379 شرح 1376 1377 1378 1379 تولید 10045 11955 8673 8088 واردات 5958 3535 6156 6578 صادرات 184 110 100 89 خوراک دام 2550 2300 2250 2230 مصرف انسان 11070 10760 11201 11412 ضایعات 799 775 741 733 تغییر ذخیره انبار 631- 958- 95 486 مصرف بذر 766 588 632 689 عرضه داخلی 15185 14422 14824 15063 مأخذ: اینترنت، صفحه ابر متنی فائو ( ) جدول 6- میزان ضایعات و قاچاق گندم طی سالهای 1376 تا 1379 سال مقدار ضایعات و قاچاق گندم ( هزار تن) انرژی حاصل از ضایعات و قاچاق گندم ( سرانه – روزانه – کالری) کال انرژی دریافتی خانوارهای ایرانی ( سرانه – روزانه – کالری) سهم انرژی حاصل از ضایعات و قاچاق گندم از کل دریافتی خانوارهای ایرانی ( درصد) 1376 2572 397 3332 9/11 1377 2334 354 3171 1/11 1378 1993 298 3372 8/8 1379 2367 348 3207 8/10 باتوجه به جدول (6) حجم قاچاق گندم، آرد و ضایعات آن در سالهای 1376 تا 1379 بترتیب 2573 هزار تن، 2334 هزار تن، 1993هزار تن و 2367 هزارتن بوده است. انرژی قابل دریافت از کاهش مقدار ضایعات و قاچاق گندم ( ستون چهارم) میتواند بین 10 تا 12 درصد امنیت غذایی خانوارهای ایرانی را بهبود بخشد. برآورد هزینه واردات گندم در طی سالهای مطالعه دلالت بر آن دارد که از محل کاهش ضایعات و قاچاق گندم امکان صرفه جویی 250 میلیون دلار تا 450 میلیون بوده است. این رقم می‌توانسته برای تهیه سایر اقلام خوراکی مورد نیاز به منظور افزایش امنیت غذایی هزینه گردد. تحقیقات نشان داده است که وابستگی تغذیه أی به نان کم شدن درآمد خانوار، نسبت کاملاً مستقیم دارد: مشکلات مربوط به نحوه پرداخت سوبسید الگوی مصرف، عاملیت دولت، پایین بودن قیمت نان، زیانبخش بودن تولید نان، وجود متجاوز از سی و پنج هزار واحد کوچک نانوایی سدهای بزرگی هستند که جلوی راه حل مساله نان قرار دارند. خواست مصرف کنندگان همواره ارزانی نان، کیفیت خوب و مرغوبیت آن است که هیچگاه عامل دوم در نظر گرفته نشده است و دولت همواره مساله نان ارزان را در برنامه کار خود قرار داده است. پرداخت سوبسید نان با هدف توزیع مجدد درآمد متناقض بوده است و موجب افزایش سرانه مصرفی گندم و ضایعات گردیده است. همچنین موجب کاهش اهمیت سنجی نان در سبد هزینه‌ خانوار شهری شده است و الگوی مصرف مواد غذایی جامعه را به سمت مصرف بیشتر نان سوق داده است. دولت همه ساله برای تثبیت قیمت نان مبالغ کلانی یارانه می‌پردازد و پایین بودن نسبی قیمت نان باعث جانشینی آن بجای سایر مواد خوراکی در جیره غذایی و حتی در بعضی ا مناطق باعث جایگزینی آن در جیره غذایی دامها بجای علوفه شده است و همراه با مقدار نانی که هر خانوار دور می‌ریزد مقداری از یارانه پرداختی دولت نیز دور ریخته می‌شود و نکته مهم‌تر این است که این میزان یارانه هر ساله به مقدار قابل توجهی افزایش می‌یابد که با این روند ضایعات بیشتری را نیز درپی خواهد داشت. کیفیت آرد یکی از علل مهم مرغوبیت یا عدم مرغوبیت آن است. پس از انحصاری شدن معاملات گندم ( سال 1360) به سبب وجود شرایط رقابتی در بازار، کارخانه‌ها، انبارها و سیلوهای مختلفی ساخته، انواع گندم را با توجه به کیفیت و قیمت آن خریداری و در انبار


دسته‌بندی نشده

سایت ما حاوی حجم عظیمی از مقالات دانشگاهی است . فقط بخشی از آن در این صفحه درج شده شما می توانید از گزینه جستجو متن های دیگری از این موضوع را ببینید 

کلمه کلیدی را وارد کنید :

دسته بندی: دسته‌بندی نشده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

دسته‌بندی نشده

3 (1250)

تعریف روانشناسی: عنوان کتاب حاضر، نویسنده را موظف می‎دارد که «روان‎شناسی» را، بدواً به صورت هر چه ساده توضیح و تشریح نماید. و سپس از «محیط اداری» تعریف به دست دهد. چه، شرط مبادله‌صحیح اطلاعات ادامه مطلب…

دسته‌بندی نشده

3 (1251)

فهرست مندرجات عنوان صفحه پیشگفتار مقدمه 1- هدف و دامنه کاربرد 2- مراجع الزامی 3- اصطلاحات و تعاریف 4- الزامات مدیریتی 4-1 سازماندهی 4-2 سیستم کیفیت 4-3 کنترل مد ارک 4-4- بازنگری درخواست‎ها، پیشنهادها و ادامه مطلب…

دسته‌بندی نشده

3 (1252)

فهرست مندرجات عنوان صفحه پیشگفتار مقدمه 1- هدف و دامنه کاربرد 2- مراجع الزامی 3- اصطلاحات و تعاریف 4- الزامات مدیریتی 4-1 سازماندهی 4-2 سیستم کیفیت 4-3 کنترل مد ارک 4-4- بازنگری درخواست‎ها، پیشنهادها و ادامه مطلب…

background